kararara.com

Yargı Kararı Arama Motoru

 

 

Ana Sayfa      Karar Ekle      Hakkımızda      İletişim      Arama Yardımı

 

 

 

 

AİHM
ŞAHİNER / TÜRKİYE DAVASI


İçtihat Metni

ŞAHİNER / TÜRKİYE DAVASI

(29279/95)

Strazburg

25 Eylül 2001

USULE İLİŞKİN İŞLEMLER

1. Davanın nedeni, Türk vatandaşı İsmail Şahiner'in ("başvuran"), 22 Ağustos 1995 tarihinde, İnsan Haklarını ve Temel Hakları Korumaya Dair Sözleşme'nin ("Sözleşme") eski 25.maddesi uyarınca, Türkiye aleyhine Avrupa İnsan Hakları Komisyonu'na ("Komisyon") yaptığı başvurudur (başvuru no. 29279/95).

2. Başvuranı Ankara'da faaliyet gösteren avukat Ali Kalan temsil etmiştir. Bu davaya yönelik olarak Türk Hükümeti bir Ajan tayin etmemiştir.

3. Başvuran, kendisine karşı yürütülen ceza yargılamasının "makul sürede" sonuçlanmadığını ve tarafsız ve bağımsız olmayan Ankara Sıkıyönetim Mahkemesi tarafından yargılandığı için adil yargılanma hakkının ihlal edildiğini iddia etmektedir. Başvuran ayrıca, polise baskı altında verdiği ifadelere dayanılarak mahkum edildiğini öne sürmektedir.

4. Başvuru, 1 Kasım 1998 tarihinde, Sözleşme'nin 11 No'lu Protokolü yürürlüğe girdiğinde, anılan Protokol'ün 5. maddesinin 2. fıkrası uyarınca Mahkeme'ye sevk edilmiştir.

5. Başvuru, Mahkeme'nin Birinci Kısmına verilmiş (İçtüzük, 52. madde, 1.fıkra) ve bu bölüm içinde davayı inceleyecek olan daire (Sözleşme'nin 27§1 Maddesi), İçtüzüğün 26§1 maddesine uygun olarak teşekkül etmiştir. Mahkeme'de Türkiye'yi temsil eden Sn. Yargıç Rıza Türmen davadan çekilmiştir (İçtüzük 28. madde). Bunun üzerine Hükümet, Sn. Feyyaz Gölcüklü'yü Sn. Rıza Türmen'in yerine ad hoc yargıç olarak atamıştır (Sözleşme'nin 27§2 ve iç tüzüğün 29§1 maddeleri).

6. 11 Ocak 2001 tarihli bir kararla, Daire, başvuranın tarafsız ve bağımsız bir mahkeme tarafından makul bir süre içinde adil yargılanma hakkıyla ilgili şikayetlerini kabuledilebilir, şikayetlerin geri kalanını ise kabuledilemez bulmuştur.

7. Gerek başvuran gerekse de Hükümet esaslara ilişkin olarak görüş bildirmişlerdir (İçtüzük 59/1).

OLAYLAR

I. DAVAYA ESAS TEŞKİL EDEN OLAYLAR

• Başvuranın yakalanması ve tutuklanması

8. 29 Kasım 1980 tarihinde, polis memurları, başvuranı yasadışı Dev-Yol örgütüne üye olduğu şüphesiyle tutuklamışlardır.

9. 26 Ocak 1981 tarihinde Ankara Sıkıyönetim Mahkemesi, başvuranın tutukluluk halinin devamına karar vermiştir.

B. Ankara Sıkıyönetim Mahkemesi'ndeki Yargılama

10. 26 Şubat 1982 tarihinde, Askeri Savcı, başvuran ve diğer 722 davalı hakkındaki iddianamesini Sıkıyönetim Mahkemesi'ne sunmuştur. Savcı, başvuranı, amacı Türk anayasal düzenini yıkarak yerine Marksist-Leninist bir rejim kurmak olan yasadışı silahlı örgüt Dev-Yol'a üye olmakla suçlamıştır. Başvuran, bir kahvehaneye bombalı saldırı düzenlenmesi ve evlere ateş açılması gibi birçok suçla itham edilmiştir. Savcılık, Türk Ceza Kanunu'nun 146/1 hükmü uyarınca ölüm cezası talep etmiştir.

11. 19 Temmuz 1989 tarihinde, iki sivil bir askeri yargıçla bir subaydan oluşan Sıkıyönetim Mahkemesi, başvuranı Dev-Yol üyesi olduğu için suçlu bularak müebbet hapis cezasına çarptırmış, ancak TCK'nun 146/1 maddesi uyarınca verilen ceza iyi hal nedeniyle 18 yıla indirilmiş ve başvuran kamu hizmetlerinde görev almaktan daimi olarak men edilmiştir. Karara ilişkin gerekçelerin yazılı olarak belirtilmesi 19 Temmuz 1989 ve 1993 tarihleri arasında gerçekleşmiştir.

C. Temyiz İşlemleri

12. Başvuran temyiz için Askeri Yargıtay'a başvurmuştur.

13. Başvuran, 23 Temmuz 1991 tarihinde şartlı tahliye edilmiştir.

14. Sıkıyönetim mahkemelerini ilga eden 27 Aralık 1993 tarihli Kanunun yürürlüğe girmesinin ardından, davaya bakma yetkisi Yargıtay'a geçmiş ve dosya da Yargıtay'a gönderilmiştir.

15. 27 Aralık 1995 tarihinde, Yargıtay başvuranın mahkumiyetini onamıştır.

II. İLGİLİ İÇ HUKUK VE UYGULAMA

A. Ceza Hukuku

16. Türk Ceza Kanunu'nun 146/1 hükmü aşağıdaki gibidir:

" Türkiye Cumhuriyeti Teşkilatı Esasiye Kanununun tamamını veya bir kısmını tağyir ve tebdil veya ilgaya ve bu kanun ile teşekkül etmiş olan Büyük Millet Meclisini iskata veya vazifesini yapmaktan men'e cebren teşebbüs edenler, idam cezasına mahküm olur."

B. Sıkıyönetim Mahkemeleri

17. Yargı organlarının tabi oldukları hükümler aşağıdaki gibidir:

1. Anayasa

Madde 138 §§ 1 ve 2

"Hakimler, görevlerinde bağımsızdırlar; Anayasaya, kanuna ve hukuka uygun olarak vicdani kanaatlerine göre hüküm verirler.

Hiçbir organ, makam, merci veya kişi, yargı yetkisinin kullanılmasında mahkemelere ve hakimlere emir ve talimat veremez; genelge gönderemez; tavsiye ve telkinde bulunamaz."

Madde 139 § 1

"Hakimler... azlolunamaz, kendileri istemedikçe Anayasada gösterilen yaştan önce emekliye ayrılamaz"

Madde 145

"Askeri mahkemeler.... asker kişilerin aleyhine veya askeri mahallerde yahut askerlik hizmet ve görevleri ile ilgili olarak işledikleri suçlara ait davalara bakmakla görevlidirler.

Askeri mahkemelerin savaş veya sıkıyönetim hallerinde hangi suçlar ve hangi kişiler bakımından yetkili oldukları; Kuruluşları ve gerektiğinde bu mahkemelerde adli yargı hakim ve savcılarının görevlendirilmeleri kanunla düzenlenir.

Askeri hakimlerin özlük işleri, görevli bulundukları komutanlık ile ilişkileri, mahkemelerin bağımsızlığı, hakimlik teminatı, askerlik hizmetinin gereklerine göre kanunla düzenlenir."

2. Sıkıyönetim Kanunu (13 Mayıs 1971 tarih ve 1402 sayılı Kanun)

Madde 11 § 1

"Milli Savunma Bakanlığınca lüzum görülen yerlerde yeteri kadar askeri mahkeme kurulur..."

Madde 11 § 4

"Bu mahkemelere atanacak adli müşavir, askeri hakim ve askeri savcılar Genelkurmay Başkanlığı Personel Başkanı, Adli Müşaviri ile atanacakların mensup olduğu kuvvet komutanlığının Personel Başkanı ile Adli Müşaviri ve Milli Savunma Bakanlığı Askeri Adalet İşleri Başkanından oluşan kurul tarafından tesbit edilecek adaylar arasından Genelkurmay Başkanının görüşü alınarak usulüne göre atanır."

Madde 11 § 6

"Sıkıyönetim Askeri Mahkemelerine yeteri kadar subay üye Genelkurmay Başkanının teklifi üzerine askeri hakim subayların tayini usulüne göre atanır."

3. Askeri Mahkemeler Kuruluşu ve Yargılama Usulü Kanunu (26 Ekim 1963 Tarih ve 353 Sayılı Kanun)

Madde 4

"Askeri mahkemelerin, subay üyeleri ile yedekleri, nezdinde askeri mahkeme kurulan komutan veya askeri kurum amiri tarafından her yılın Aralık ayında o mahkemenin yetkisine giren birlik ve kurum mensupları arasından bir yıl süre ile değiştirilmemek üzere seçilir."

4. Askeri Hakimler Kanunu (26 Ekim 1963 tarih ve 357 sayılı Kanun)

Madde 12

"Askeri hakim subayların rütbe terfii, rütbe kıdemliliği, kademe ilerlemesi yapmalarını temin edecek yeterlilikleri sicil ile saptanır."

A) Sicil belgeleri; general-amiral sicil belgesi, Subay (asteğmen-albay) sicil belgesi ve mesleki sicil belgesi olmak üzere üç çeşittir.

B) Subay sicil belgesini düzenlemeye ve sicil vermeye yetkili idari sicil üstleri:

Birinci sicil üstü: Sicili düzenlenecek askeri hakim subayın kuruluş bağlantısına göre nezdinde askeri mahkeme kurulan komutan veya askeri kurum amiri.


İkinci sicil üstü: Kuruluş bağlantısına göre birinci sicil üstünün bir üst görev yerinde bulunan komutan veya amir durumundaki.


Üçüncü sicil üstü: Kuruluş bağlantısına göre ikinci sicil üstünün bir üst görev yerinde bulunan komutan veya amir durumundaki subay".

Madde 29

"Askeri Hakim subaylar hakkında Milli Savunma Bakanı tarafından, savunmaları aldırılarak, aşağıda açıklanan disiplin cezaları verilebilir:

-Yazılı uyarı...;

-Kınama..."

HUKUK

I. SÖZLEŞME'NİN 6/1 MADDESİNİN İHLAL EDİLDİĞİ İDDİASI

18. Başvuran, Sözleşme'nin 6/1.maddesinde düzenlenen, bağımsız ve tarafsız bir mahkeme tarafından makul bir süre içinde adil yargılanma hakkı ihlal edildiğini ileri sürmektedir. Anılan hüküm aşağıdaki gibidir:

"Herkes, ... cezai alanda kendisine yöneltilen suçlamalar konusunda karar verecek olan, ...bir mahkeme tarafından davasının makul bir süre içinde...görülmesini istemek hakkına sahiptir ."

A. Mahkeme'nin ratione temporis yetkisi

19. Mahkeme, Sözleşme'ye ek 11 No'lu Protokol'ün yürürlüğe girmesi karşısında bu başvuru bakımından ratione temporis yetkisiyle ilgili bir sorun ortaya çıktığını gözlemlemiştir.

20. Mahkeme, bu bağlamda, 1 Kasım 1998 tarihinde, 11 No'lu Protokol'ün yürürlüğe girmesiyle, bu dava gibi Komisyon önünde görülmekte olan ama henüz kabuledilebilir bulunmamış olan davaların anılan Protokol'deki hükümler uyarınca Mahkeme'nin incelemesine tabi olduğu hususuna dikkat çekmektedir. Protokol'ün 5/2 maddesinin geçici bir düzenlemenin parçası olarak, davaların eski Komisyon tarafından incelenmesini sağlama amacı gözönünde bulundurulduğunda, Mahkeme'nin ratione temporis yetkisi, davalı Devlet'in bireysel başvuru hakkını tanıdığı tarihe göre belirlenmektedir.

21. Dolayısıyla, eski Mahkeme'nin, 25 Mart 1996 tarihli Mitap ve Müftüoğlu-Türkiye kararında (Hüküm ve Karar Raporları, 1996-II, s.410-411, §§ 26-28) ratione temporis yetkisinin, davalı Devlet'in Mahkeme'nin yetkisini kabul ettiği 22 Ocak 1990'dan itibaren başladığı sonucuna götüren mülahazalar, mahkemenin yetkisini, bu tarihten itibaren meydana gelen olay ve olgularla sınırlandırmak amacıyla öne sürülemez (bkz. Cankoçak-Türkiye, başvuru no. 25182/94 ve 26956/95, § 26, AİHM 2001-...).

Mahkeme bu sonucun tartışılmadığına dikkat çekmektedir.

B. Şikayetlerin Esasları

1. Yargılamanın Uzunluğu

(a) Dikkate alınacak dönem

22. Mahkeme, yargılamanın, başvuranın yakalandığı 29 Kasım 1980 tarihinde başlayıp, Yargıtay'ın, başvuranın mahkumiyetini onadığı 27 Aralık 1995 tarihinde sona erdiğine dikkat çekmektedir. Dolayısıyla, başvuranın yargılaması onbeş yıl bir ay sürmüştür.

Bununla birlikte Mahkeme, Türkiye'nin bireysel başvuru hakkını tanıdığına ilişkin bildirimde bulunduğu 22 Ocak 1987 tarihinden itibaren geçen sekiz yıl onbir aylık dönemi inceleyebilmektedir (bkz. üstte 20. paragraf). Yine de Mahkeme, üstte anılan bildirimin yapıldığı sırada yargılamanın ne durumda olduğunu dikkate almak zorundadır (bkz. üstte anılan Cankoçak Kararı, prg. 25). Söz konusu tarihte, yargılama altı yıl iki aydır sürmekteydi.

(b) Yargılama süresinin makuliyeti

23. İddia konusu sürenin makul olup olmadığı, dava koşullarının ışığında ve Mahkeme içtihatlarıyla oluşturulan kriterler, özellikle davanın karmaşıklığı, başvuranın ve yetkili mercilerin tutumları gibi, göz önünde bulundurularak değerlendirilmektedir (bkz. üstte anılan Mitap ve Müftüoğlu kararı, s.411, § 32).

24. Hükümet, davanın karmaşıklığını ve başvurana yöneltilen suçlamaların niteliğini vurgulamıştır. Hükümet, başvurana yirmiden fazla suçla ilgili suçlama yöneltildiğine ve başvuranın cinayet ve bombalama suçlarından mahkum olduğuna dikkat çekmiştir. Mahkeme, başvuranın da aralarında bulunduğu 723 davalının yargılandığı davayı incelemek zorunda idi. Yetkililer, başvuranın da mensubu olduğu terörist şebekenin kapsamını ve eylemlerini belirleyebilmek için zamana ihtiyaç duymuşlardır. Sıkıyönetim Mahkemesi, hızlandırıcı bir usul izlemiş ve yargılamayı hızlandırmak için gerekli her türlü çabayı göstermiştir. Haftada üç kere olmak üzere beş yüzden fazla duruşma yapılmıştır. Savcı, iddianamesini hazırlayabilmek için ikibin sayfadan fazla tutan savunmaları incelemek zorunda kalmıştır. Dava dosyası yaklaşık bin klasörden fazla olup, sadece kararın özeti 264 sayfa kadar tutmuştur.

Kısaca, Hükümet, bu etkenlerin yargılamanın uzunluğunu açıkladığını ve yargısal makamlara ihmal ya da gecikmenin isnat edilemeyeceğini iddia etmektedir.

25. Başvuran cevaben, on yıl tutuklu olarak yargılandığını ve mahkemelerin davasıyla ilgili nihai bir karara varamadıklarını belirtmiştir. Başvuranın görüşüne göre, davanın karmaşıklığı ve davalıların sayıca fazlalığı 15 yıl kadar süren bir yargılamayı mazur gösteremez. Başvuran sözkonusu dönemde iş bulamadığını ve maddi ve manevi zarara uğradığını iddia etmiştir.

26. Mahkeme, davalıların sayıca çokluğu, suçlamaların ciddiyeti ve mahkemenin büyük çaplı bir davaya bakarken karşılaştığı zorluklar nedeniyle sözkonusu davanın karmaşık bir dava olduğuna ilişkin Hükümet görüşüne katılmaktadır. Fakat, dava mevcut sorunların karmaşıklığı bakımından açıklanamayacağı için Mahkeme, davayı başvuranın ve ulusal mercilerin davranışları çerçevesinde inceleyecektir (bkz. üstte 23. paragraf).

27. Bu bağlamda, davalı Hükümet'in yargılamanın herhangi bir aşamasında başvuranın davranışlarıyla ilgili bir eleştiride bulunmadığına dikkat çekilmektedir. Mahkeme, yargılamanın uzunluğunun sadece, yerel mahkemelerin davayı dikkatli bir biçimde incelememesiyle açıklanabileceğini tekrarlamaktadır (bkz. Cankoçak Kararı, §32).

28. Bu bağlamda Mahkeme, Sıkıyönetim Mahkemesi'nin yaklaşık 7 yıl 4 aylık bir sürede karar verebildiğini gözlemlemiştir. Askeri Yargıtay'ın temyiz incelemesi de 4 yıldan fazla sürmüştür. Ayrıca, Yargıtay davanın kendisine geçmesinden yaklaşık 2 yıl sonra, 27 Aralık 1995 tarihinde karar vermiştir. Mahkeme, nihai kararın verilmesinin, davanın karmaşıklığı nedeniyle geciktiğine ilişkin Hükümet iddiasını tartışmamıştır. Ayrıca Mahkeme, dava yetkisinin askeri mahkemelerden sivil mahkemelere geçmesiyle sonuçlanan yasal değişikliklerin de geciktirici etkenler olarak davanın uzamasına katkıda bulunduğunu gözlemlemektedir.

29. Bununla birlikte Mahkeme, daha önce birçok sefer vurguladığı gibi, Sözleşme'nin 6/1 maddesinin, Sözleşmeci Devletler'e yargısal düzenlerini, davaları makul bir sürede görme yükümlülüğü de dahil olmak üzere, Sözleşme yükümlülüklerini yerine getirebilecekleri bir şekilde düzenleme görevi verdiğini tekrarlamaktadır ( Pelissier and Sassi-Fransa [GC], s.301, §74, no. 25444/94, ECHR 1999-II). Dolayısıyla, başvurana karşı yürütülen cezai kovuşturmanın uzamasının sorumluluğu ulusal makamlara atfedilmelidir. Bu nedenle Mahkeme, ceza yargılamasının uzun sürmesinin "makul süre" yükümlülüğünün yerine getirilmemesine yol açtığı sonucuna varmıştır.

30. Bu nedenlerden ötürü, Sözleşme'nin 6/1 maddesi ihlal edilmiştir.

2. Sıkıyönetim Mahkemesinin bağımsızlığı ve tarafsızlığı


(a) Tarafların İddiaları

(i) Başvuran

31. Başvurana göre, kendisini yargılayan Sıkıyönetim Mahkemesi, Sözleşme'nin 6/1 maddesi anlamında "bağımsız ve tarafsız bir mahkeme" olarak nitelendirilemez çünkü anılan mahkemede bulunan beş üyeden ikisi askeri yargıç, biri de subaydır. Askeri yargıçlar ordunun hizmetindeki subaylar olup, idareden emir almaktadırlar. Bu üyeler ordu disiplinine tabidir ve kendileri hakkında sicil raporları düzenlenmektedir. Hukuk eğitimi almamış olan subay üye ise sıkıyönetim komutanına karşı sorumludur.

(ii) Hükümet

32. Hükümet, sözkonusu dönemde sıkıyönetim mahkemelerinde iki askeri yargıcın yanısıra, yargısal bağımsızlıkları ve dokunulmazlıkları Anayasal güvence altında bulunan iki de sivil yargıcın bulunduğunu ifade etmiştir. Subay üyenin tek görevi ise duruşmanın düzenini sağlamak olup hiçbir yargısal yetkisi bulunmamaktadır. Hükümet'e göre, Sıkıyönetim Mahkemeleri'ndeki askeri yargıçların atama ve sicil usulü ile yargısal görevlerini ifa ederken sahip oldukları güvenceler Mahkeme'nin konuyla ilgili içtihatlarında tesbit edilmiş kriterlere tamamıyle uymaktadır. Dolayısıyla Hükümet, Mahkeme'den, başvuranın "bağımsız ve tarafsız bir mahkeme" tarafından adil yargılanma hakkının ihlal edilmediği sonucuna varmasını talep etmiştir.

(b) Mahkemenin değerlendirmesi

33. Mahkeme, 8 Aralık 1994 tarihli Mitap ve Müftüoğlu-Türkiye kararında, (bkz. 15530/89 ve 15531/89 no'lu başvurular, Raporlar 1996-II, s.422-425, prg. 87-110) Komisyon'un, bu davada Hükümet tarafından dile getirilen iddialara benzer iddiaları ele almak zorunda kaldığına dikkat çekmektedir. Komisyon, Sözleşme'nin 31. maddesi uyarınca hazırladığı raporda, Sıkıyönetim Mahkemeleri'nin yapısını ve işleyişini düzenleyen yasal kuralların bu mahkemelerin bağımsızlıklarıyla, özellikle de askeri yargıç üyelerininin atanma ve sicil usulleri konusunda çok sayıda sorun ortaya çıkardığına dikkat çekmiştir. Komisyon, sözkonusu mahkemelerde bulunan subay üyenin hiyerarşik olarak sıkıyönetim ve/veya kolordu komutanına bağlı olması nedeniyle askeri makamlardan vis a vis bağımsız olmadığını gözlemlemiştir. Bu nedenle Komisyon, başvuranın Sıkıyönetim Mahkemesi'nin bağımsızlığı ve tarafsızlığıyla ilgili olarak dile getirdiği endişelerin nesnel bir biçimde haklı olduğunu ve Sözleşme'nin 6/1 hükmünün ihlal edildiğini ifade etmiştir.

34. Bu bağlamda, ratione temporis yetkisi dışında kaldığı için eski Divan'ın başvuranın Sıkıyönetim Mahkemeleri'nin bağımsızlık ve tarafsızlığıyla ilgili şikayetlerini inceleyemediğini belirtmek gerekir (bkz. üstte anılan Mitap ve Müftüoğlu kararı, s. 410, § 27). Fakat, Mahkeme'nin ratione temporis yetkisiyle ilgili olarak üstte varılan sonuç göz önünde tutularak (bkz. üstteki 21. paragraf), bu sorun artık Mahkeme tarafından incelenmelidir.

35. Mahkeme, Sözleşme'nin 6/1 maddesi bakımından bir mahkemenin "bağımsız" olup olmadığı incelenirken, üyelerinin atanma biçimi ve görev süreleri, dıştan gelecek baskılara karşı mevcut güvencelerin olup olmadığı ve bir bağımsızlık görüntüsü verip vermediğine bakılması gerektiğini tekrarlamaktadır (bkz. 25 Şubat 1997 tarihli Findlay-İngiltere Kararı, Raporlar 1997-I, s.281, § 73).

36. Mahkeme, Sözleşme'nin 6/1 hükmü bakımından bir mahkemenin "tarafsızlığını" tesbit ederken, öznel bir sınamaya yani belli bir olayda belli bir yargıcın kişisel kanı ve davranışları ile nesnel bir sınamaya yani hiçbir şüpheye mahal vermeksizin yargıca yeterli güvence verilip verilmediğine bakılarak belirlenmesi gerektiğini hatırlatmıştır (bkz. 22 Şubat 1996 tarihli Bulut Avusturya Kararı, Raporlar 1996-II, s. 356, prg. 31, ve 10 Haziran 1996 tarihli Thomann İsviçre Kararı, Raporlar 1996- III), s.815, prg.30). Mahkeme'ye, sadece ikinci sınamanın sözkonusu olması konusunda bir itirazda bulunulmamıştır.

37. Bu davada bağımsızlık ve tarafsızlık sorunlarını birbirinden ayırmak zordur çünkü başvuran tarafından, mahkemenin bağımsızlığı ve tarafsızlığına ilişkin olarak öne sürülen iddialar aynı olgusal mülahazalara dayanmaktadır. Dolayısıyla Mahkeme her iki sorunu da birlikte incelemiştir (bkz. 22 Haziran 1989 tarihli Langborger İsviçre Kararı, Dizi A, no 155, s. 16, prg. 32).

38. Mahkeme, Türk Anayasası'nın 145. maddesinin ve 13 Mayıs 1971 tarihli 1402 Sayılı Kanun'un, Sıkıyönetim Mahkemelerinin yasal çerçevesini ve işleyişini düzenlediğine dikkat çekmiştir (bkz. üstte 17. paragraf). Bu mahkemeler iki sivil, iki askeri yargıç ve bir de subay üyeden oluşmaktadır.
Mahkeme, bu bağlamda, iki sivil yargıcın tarafsızlığının ve bağımsızlığının, her iki tarafça da tartışılmadığını gözlemlemiştir. Bundan dolayı Mahkeme, sadece Sıkıyönetim Mahkemesi heyetindeki askeri yargıç ve subay üyelerin durumunu incelemiştir.

39. Mahkeme, Sıkıyönetim Mahkemelerindeki askeri yargıçların Genelkurmay Başkanlığı Personel Başkanı, Adli Müşaviri ile atanacak kişinin mensup olduğu kuvvet komutanlığının Personel Başkanı ile Adli Müşaviri ve Milli Savunma Bakanlığı Askeri Adalet İşleri Başkanından oluşan bir kurul tarafından seçildiğine dikkat çekmiştir. Bu şekilde seçilen yargıçlar, Genel Kurmay Başkanı'nın görüşü alınarak Savunma Bakanı, Başbakan ve Cumhurbaşkanı'nca imzalanan üçlü kararnameyle atanmaktadır

Subay üye ise, (bu davada bir kıdemli Albay) Genelkurmay Başkanının teklifi üzerine askeri hakim subayların tayini usulüne göre atanır. Subay üye, bir yılın dolması üzerine görevden alınabilmektedir (bkz. üstte para. 17).

40. Sıkıyönetim Mahkemesi üyelerini dıştan gelecek baskılara karşı koruyan güvencelerin mevcudiyetiyle ilgili olarak, Mahkeme, askeri yargıçların sivil meslektaşlarıyla aynı mesleki eğitimi aldıklarına dikkat çekmektedir. Ayrıca, askeri yagıçlar sivil yargıçlarla aynı anayasal güvencelerden yararlanmaktadır. Sıkıyönetim Mahkemesi üyesi oldukları süre boyunca görevden alınamayacakları gibi, rızaları olmaksızın emekliliğe de sevk edilemezler. Anayasa'ya göre, yargıçlar bağımsız olmalıdır ve görevlerini yerine getirirlerken hiçbir makam kendilerine talimat vermemektedir. (bkz. 9 Haziran 1998 tarihli Incal/Türkiye Kararı, Raporlar, 1998 -IV, s. 1571, prg. 67, ve 28 Ekim 1998 tarihli Çıraklar/Türkiye Kararı, Raporlar 1998-VIII, s. 3073, prg. 39).

41. Bununla birlikte, askeri yargıçların statülerinin diğer yönleri, bağımsızlıkları ve tarafsızlıkları hakkında soru işaretleri uyandırmaktadır. Birincisi, askeri yargıçlar, yürütmenin emrindeki orduya tabidirler. İkincisi, başvuranın da haklı olarak işaret ettiği gibi, askeri hakimler, askeri disiplin ve sicil değerlendirmesine tabidirler. Dolayısıyla, terfi etmek için hem idari hem de yargısal üslerinin olumlu sicil notuna ihtiyaç duymaktadırlar. (bkz. Komisyon'un Mitap ve Müftüoğlu/Türkiye Kararı, prg.104). Son olarak, atanmalarıyla ilgili kararlar, idari makamlar ve ordu tarafından alınmaktadır.

Sıkıyönetim Mahkemesi heyetinde bulunan subay üye konusunda ise, Mahkeme, bu üyenin, ilgili sıkıyönetim ve/veya kolordu komutanının emir komutası altında olduğunu gözlemlemiştir. Subay üye hiçbir şekilde bu makamlardan bağımsız değildir.

42. Mahkeme, Sıkıyönetim Mahkemeleri'nin Anayasal düzeni ve demokratik rejimi yıkmayı amaçlayan suçlarla ilgili davalara bakmak üzere kurulduğuna dikkat çekmektedir. Olağanüstü yetkileri bulunan bu mahkemeler, silahlı kuvvetlerin, ülkenin "iç güvenliği"yle ilgilendiği ve bölge komutanlarının o bölgedeki şiddet eylemlerini bastırmak için polis yetkileri kullandığı sıkıyönetim süresince faaliyet göstermişlerdir.

43. Bununla birlikte, Mahkeme'nin görevi, bu tür mahkemelerin bir Sözleşmeci Devlet'te kurulmasının gerekli olup olmadığını in abstracto olarak incelemek ya da ilgili uygulamayı gözden geçirmek değil fakat, bu mahkemelerden birinin işleyişinin başvuranın adil yargılanma hakkının ihlalini teşkil edip etmediğini belirlemektir (bkz. 24 Şubat 1993 tarihli Fey- Avusturya Kararı/ Dizi A, no 255-A, s. 12, prg.27 ve üstte anılan Incal Kararı, s. 1572, prg. 70).

44. Mahkeme'nin görüşüne göre, izlenimler bile önemli olabilir. Sözkonusu olan, demokratik bir toplumda bulunan mahkemelerin, özellikle ceza yargılaması mevzubahis olduğunda, halkta, daha da önemlisi sanıkta uyandırdığı güvendir (bkz. 24 Mayıs 1989 tarihli Hauschild/Danimarka Kararı/ Dizi A, no 154, s.21, prg. 48). Belli bir davada, bir mahkemenin bağımsızlığı ya da tarafsızlığıyla ilgili endişe duyulmasına ilişkin meşru bir sebebin olup olmadığının belirlenmesinde sanığın bakış açısı önemli olmakla birlikte belirleyici değildir. Belirleyici olan, sanığın şüphelerinin nesnel olarak makul olup olmamasıdır (bkz. 20 Mayıs 1998 tarihli Gautrin ve Diğerleri- Fransa Kararı, Raporlar 1998- III, s.1030-31, prg. 58 ve yukarıda anılan Incal Kararı, s.1573, prg. 71).

45. Bu bağlamda Mahkeme, bu davada olduğu gibi, bir mahkeme heyetinin üyeleri arasında, görevleri ve hizmet organizasyonları bakımından, taraflardan birinin hiyerarşisine tabi üyelerin bulunması durumunda, sanık şahısların bu üyelerin bağımsızlığına ilişkin makul şüpheler besleyebileceğini düşünmektedir. Bu durum demokratik bir toplumda uyanması gereken güveni etkilemektedir (bkz. mutatis mutandis 22 Ekim 1984 tarihli Sramek/Avusturya Kararı, Dizi A, no 84, s.20, prg. 42). Ayrıca, Mahkeme, bir sivilin, kısmen de olsa, silahlı kuvvetler mensuplarından oluşan bir mahkemenin önüne çıkarılmak zorunda bırakılmasına büyük önem atfetmektedir (bkz. yukarıda anılan Incal Kararı, s.1573, prg. 72).

46. Bu hususlar ışığında, Mahkeme, Devlet'in anayasal düzenini yıkmaya çalışmak suçlamasıyla Sıkıyönetim Mahkemesi'nde yargılanan başvuranın, iki askeri yargıç ve sıkıyönetim komutanına bağlı bir subay üyenin içinde bulunduğu bir heyet tarafından yargılanmasından dolayı haklı bir endişeye sahip olabileceğini düşünmektedir. Bağımsızlıkları ve tarafsızlıklarıyla ilgili herhangi bir şüphenin sözkonusu olmadığı iki sivil yargıcın da anılan mahkeme heyetinde bulunması bu durumda herhangi bir değişiklik oluşturmamaktadır (bkz. üstte anılan Langborger Kararı, s. 16, prg. 72).

47. Sonuç olarak, Mahkeme, başvuranın Sıkıyönetim Mahkemelerinin bağımsızlık ve tarafsızlıklarıyla ilgili endişelerinin nesnel olarak makul olduğuna karar vermiştir

Dolayısıyla, Sözleşme'nin 6/1 hükmü ihlal edilmiştir.

II. SÖZLEŞME'NİN 41. MADDESİNİN UYGULANMASI

48. Sözleşme'nin 41. Maddesi aşağıdaki gibidir:

"Mahkeme işbu Sözleşme ve protokollerinin ihlal edildiğine karar verirse ve ilgili Yüksek Sözleşmeci Tarafın iç hukuku bu ihlali ancak kısmen telafi edebiliyorsa, Mahkeme, gerektiği takdirde, hakkaniyete uygun bir surette, zarar gören tarafın tatminine hükmeder ."

A. Zarar

49. Başvuran, maddi ve manevi tazminat olarak 1,083,129 Fransız Frangı talep etmiştir. Bu bağlamda başvuran, ceza yargılamasının haksız bir biçimde uzadığına ve 10 yıl keyfi olarak hapis yattığına, maddi ve manevi zarara uğradığına ve uzun bir süre iş bulamadığına ilişkin iddialarına işaret etmektedir.

50. Hükümet, başvuranın iddialarıyla ilgili herhangi bir yorum yapmamıştır.

51. Mahkeme, bağımsız ve tarafsız olmayan bir mahkeme tarafından yapılan yargılamayla ilgili ihlal bulgusunun tek başına başvurana manevi tazminat ödenmesi için yeterli olduğunu düşünmektedir. (bkz. Incal Kararı, s.1575, prg.82 ve Çıraklar Kararı, s.3074, prg. 45)

Mahkeme, sadece yargılamanın uzunluğuyla ilgili Sözleşme ihlalinden dolayı tazminat ödenebileceğini ve bunu da hesaba kattığını tekrarlamaktadır (bkz. Cankoçak/ Türkiye Kararı, prg. 37).

52. Başvuranın yargılamasının toplam süresinin uzunluğunu dikkate alan Mahkeme, kendisinin madur duruma düştüğünü düşünmektedir. Mahkeme, hakkaniyet ilkesi temelinde kendisine 100,000 Fransız Frangı ödenmesine karar vermiştir.

B. Masraflar

53. Başvuran, avukatlık masrafları için toplam 23,500 Fransız Frangına karşılık gelen 2,000,000,000 TL talep etmiştir. Başvuran bu miktarın 15, 000 Franklık kısmının avukat masrafı, geri kalanının da diğer masrafları teşkil ettiğini öne sürmektedir.

54. Hükümet, bu başlık altında da herhangi bir görüş belirtmemiştir.

55. Hakkaniyet ilkesi temelinde ve içtihatlarıyla belirlenen ilkeleri göz önünde bulundurarak karar veren Mahkeme, (bkz. 27 Ağustos 1991 tarihli Demicoli Malta Kararı, Dizi A, no, 210, s. 20, prg. 49) yaptığı masraflar için başvurana 15,000 Fransız Frangı ödenmesinin makul olduğunu düşünmektedir.

C. Temürrüt Faizi

56. Mahkeme önündeki mevcut bilgilere göre, işbu kararın benimsendiği tarihte Fransa'daki yasal faiz oranı yıllık % 4,26'dır.

BU SEBEPLERDEN DOLAYI MAHKEME,

1. Oybirliğiyle, ceza yargılamasının uzunluğu nedeniyle Sözleşme'nin 6/1 maddesinin ihlal edildiğine;

2. Altıya karşı bir oyla başvuranın bağımsız ve tarafsız olmayan Sıkıyönetim Mahkemesi'nce yargılanmasından dolayı Sözleşme'nin 6/1 maddesinin ihlal edildiğine;

3. Oybirliğiyle,

(a) Sözleşme'nin 44/2 maddesi uyarınca kararın kesinleştiği tarihten itibaren 3 ay içinde, ödeme tarihindeki döviz kuru üzerinden TL'sına çevrilerek aşağıdaki miktarların davalı Devlet tarafından başvurana ödenmesine,

(i) Manevi tazminat tutarı olarak 100,000 (yüzbin) Fransız Frangı;

(ii) Masraflar için miktara yansıtılabilecek her türlü vergiyle birlikte, 15.000 (onbeşbin ) Fransız Frangı;

(b) üç aylık süre sonunda yapılan ödemeler için, ödeme tarihine kadar yıllık % 4,26 faiz uygulanmasına

4. Oybirliğiyle başvuranın adil tatmine ilişkin diğer taleplerinin reddine

KARAR VERMİŞTİR.

İşbu karar İngilizce olarak verilmiş ve 25 Eylül 2001 tarihinde, İçtüzüğün 77.maddesinin 2.ve 3. fıkraları uyarınca yazılı olarak tebliğ edilmiştir.

Michael O'BOYLE Elisabeth PALM

Sekreter Başkan

YARGIÇ GÖLCÜKLÜ'NÜN KISMİ MUHALEFET ŞERHİ

(Çeviri)

Mahkeme huzurunda, Türkiye'deki sıkıyönetim mahkemelerinin bağımsızlığı ve tarafsızlığı sorununun tartışıldığı bu davada (Sözleşmenin 6/1 Maddesi), oyumu bir ihlal olmadığı yönünde kullandım çünkü, çoğunluk kararının mantıksal sonucu yargısal sistemdeki her tür askeri mahkemenin yasaklanması olacaktır. Gerekçelerim aşağıdaki gibidir.

1. Bu davada çoğunluğun başlangıç noktası İncal-Türkiye kararıdır. ( 9 Haziran 1998, Hüküm ve Karar Raporları 1998 - IV, s.1573, prg. 72). Kanaatime göre, İncal davası bu davadan oldukça farklıdır.

İncal davası, iki sivil ve bir askeri yargıçtan oluşan sivil bir mahkemeyle yani Devlet Güvenlik Mahkemesi'yle ilgiliydi. O mahkeme bir sivili sıradan ceza hukuku bağlamındaki bir suçtan ötürü yargılamaktaydı. Mahkeme, o davada, askeri yargıçların Türk yargı sisteminde sahip oldukları güvencelere rağmen, Devlet Güvenlik Mahkemeleri'nin üyelerinden birinin şahıslarda, tarafsızlığı ve bağımsızlığıyla ilgili şüpheler uyandırabilecek askeri yargıç olduğu için Sözleşme'nin 6/1 maddesi anlamında nesnel olarak tarafsız ve bağımsız olarak değerlendirilemeyeceği sonucuna varmıştı. O davadaki bakış açısı, o davada sıradan bir suçtan ötürü bir sivili yargılayan sivil bir mahkeme söz konusu olduğu için savunulabilirdi.

2. Fakat, iki sivil, iki askeri yargıç ve bir subay üyeden oluşan bir sıkıyönetim mahkemesiyle ilgili bu davada durum oldukça farklıdır. Sıkıyönetim mahkemeleri nev-i şahsına münhasır mahkemelerdir. Yargı yetkileri sınırlıdır: Sivillerin karıştığı davalarda, kesin olarak askeri nitelik taşıyan suçlara, askeri makamların -ve bunlarla birlikte sıkıyönetim mahkemelerinin- ratione loci yetki üstlendikleri bir bölgede sıkıyönetim ilan edilmesine sebep olan suçlara bakmakla yetkilidirler.

Tüm askeri mahkemelerde, işin doğası gereği, en azından bir askeri yargıç bulunmalıdır. İncal örneği esas alınarak, üyeleri arasında askeri bir yargıcın bulunduğu bir mahkemenin 6/1 hükmü anlamında bağımsız ve tarafsız olmadığı sonucuna varmak, mantıksal olarak, tüm askeri mahkemelerin 6/1.maddeye aykırı olduğu sonucuna götürecektir ki bu da tüm yargısal sistemlerde yasaklanmalarını gerektirecektir. Bu benim kabul edemeyeceğim genel sonuçtur. Askeri mahkemeler, bildiğim kadarıyla, bir orduya sahip her devlette, çok uzun dönemlerden beri mevcuttular, şu anda da mevcudiyetlerini korumaktadırlar ve silahlı kuvvetler ve sıkıyönetim ortadan kaldırılana kadar da mevcudiyetlerini korumaya devam edeceklerdir.

 

 

 

Bu site telif yasaları kapsamında koruma altındadır.

Site içeriğinin ticari amaçla kopyalanması ve kullanılması yasaktır.

Copyright 2010 BETA